نگاهی به معتبرترین جوایز سینمایی دنیا
نگاهی به معتبرترین جوایز سینمایی دنیا
بهمناسبت آغاز جشنواره فجر
هرساله، با نزدیکشدن بهمنماه، تب سینمایی در کشور بالا میرود و اهالی و دوستداران سینما برای دیدن جدیدترین آثار فیلمسازان و بازیگران محبوب خود روی پردة سینما لحظهشماری میکنند. چندسالی است که جشنوارة فیلم فجر رونق سابق را ندارد و صفهای طولانی برای دیدن فیلمها کمتر دیده میشود، اما با وجود این، هنوز هم این جشنواره مهمترین جشنوارة سینمایی کشور محسوب میشود و نتایج آن در فروش فیلمها و همچنین پیشرفت سینمای کشور تأثیرگذار است. میتوان گفت که نتایج این جشنواره تا حد فراوانی سیر و جهتگیری سینما را برای سال پیشِ رو تعیین میکند. اما سؤالی که همیشه مطرح بوده، این است که آیا صرفاً هدف از برگزاری جشنواره، اکران محدود تعدادی فیلم و جایزهدادن به افراد برگزیده است یا اینکه برگزارکنندگان جشنها و جشنوارههای سینمایی در سرتاسر دنیا اهداف دیگری را هم از اینگونه مراسمها دنبال میکنند. همچنین، در ایران تا چه حد در دستیابی به این اهداف موفق بودهایم؟ در این نوشتار سعی شده است تا با نگاهی اجمالی به مهمترین جشنها و جشنوارههایی که هرساله در دنیا برگزار میشوند، به میزان تأثیرگذاری و اهداف این جشنوارهها و مقایسة آنها با جشنوارة فجر پرداخته شود و همچنین این نکته ملاحظه شود که این جشنواره طی بیستوهشت دورة برگزاری، چقدر به بهبود وضع سینمای ایران کمک کرده است.
اسكار؛پرهياهوترين گردهمايي سينما
تاريخچه: مطمئناً جشن آکادمی اسکار پرسروصداترین و پرخرجترین مراسم سینمایی است که هرساله در دنیا برگزار میشود. آکادمی اسکار در سال1927 پایهگذاری شد و اولین دورة این جشن در سال1929 در هتل روزولت هالیوود برگزار شد. از آن به بعد، این مراسم بهطور منظم، هر سال در ماه مارس، اواخر اسفند، با حضور حدود ۲۷۰تماشاگر برگزار میشود و ازاینجهت نیز قدیمیترین جایزة سینمایی محسوب میشود. همچنین، مراسم اسکار لقب پربینندهترین برنامة سینمایی را به خود اختصاص داده است و هرساله، حدود یکمیلیارد نفر این مراسم را زنده یا ضبطشده تماشا میکنند. نام رسمی جایزة اسکار «تندیس کوچک جایزة آکادمی برای شایستگی» است و این مراسم را «آکادمی علوم و هنرهای تصاویر متحرک» برگزار میکند. تندیس معروف اسکار، مجسمهای طلاییرنگ از جنس بریتانیوم و برنز است که نماد شوالیهای است که در دست، شمشیری از مبارزان جنگهای صلیبی دارد. نکتة جالب توجه دربارة اسکار این است که فستیوالی سینمایی نیست؛ بلکه صرفاً جشنی سینمایی است که در آن فیلمهایی که سال قبل از مراسم، اکران شدهاند، در معرض داوری قرار میگیرند.
داوريها و جوايز: آثار هرساله در بخشهای مختلف فیلم بلند و همچنین بهترین فیلم کوتاه، انیمیشن و مستند داوری میشوند. ضمن اینکه در هر دوره، جایزهای به فیلمهای غیرانگلیسیزبان تعلق میگیرد. یکی از جذابیتهای اسکار برای سینماگران این است که جایزهها را همتای آنان به آنها اعطا میکند. داوریهای اسکار به این صورت است که اعضای گروههای مختلف، افراد حوزة خود را نامزد میکنند؛ برای مثال، بازیها را اعضای بازیگر و کارگردانیها را کارگردانان بررسی میکنند. همچنین رأیگیریها کاملاً محرمانه برگزار میشود؛ بهطوریکه تا اعلام نتایج، کسی از نام برندگان آگاه نیست و نام اعضای هیئت داوران نیز هیچگاه بهصورت عمومی آشکار نمیشود. در اینخصوص، فیلمهای بنهور، تایتانیک و ارباب حلقهها (بازگشت پادشاه) با یازده جایزه، رکورددار بیشترین اسکار در یکدوره هستند. از ایران، تنها یکبار، فیلم بچههای آسمان ساختة مجید مجیدی موفق شد کاندیدای دریافت بهترین فیلم غیرانگلیسیزبان شود و فیلم سینمایی دایی نادر از سیمین نیز در سال گذشته توانست اسکار بهترین فیلم غیر انگلیسی را دریافت کند.
اثرگذاري: بهعلت تبلیغات وسیع و گستردهای که همیشه برای اسکار وجود داشته است، این جایزه تأثیر بسزایی بر فروش و اعتبار فیلمها و همچنین دستمزد برندگان جوایز دارد. همین امر باعث شده که شائبة داوریهای جهتدار اعضای هیئت داوران همیشه وجود داشته باشد که البته همواره تکذیب شده است.
جنبة هنري: شاید مهمترین ضعف اسکار از لحاظ هنری این باشد که برگزارکنندگان اهمیت بیشتری برای فیلمهای انگلیسیزبان قائل هستند و به بقیة فیلمها فقط یک جایزه میدهند. این کمتوجهی به سینمای کشورهای دیگر، باعث شده است که از منظر هنر سینما، سطح این جایزه، در مقایسه با جشنوارههای اروپایی، پایینتر باشد و منتقدان سینمایی نیز ارزش کمتری برای آن قائل شوند.
اسكار و سياست: مراسم اسکار را سازمان امنیت داخلی امریکا رویداد ویژة امنیت ملی محسوب میکند و همین بیانگر اهمیت سیاسی اسکار است. ازاینگذشته، همواره، در تاریخ برگزاری این مراسم، دربارة سیاسیبودن بعضی از جایزههای اعطایی شبهاتی بوده است. موافقان این نظر معتقدند که همیشه فیلمی که بهطورمستقیم در راستای اهداف سلطهجویانه و قهرمانگرایانة امریکایی ساخته شده است، در میان نامزدهای نهایی قرار دارد؛ برای مثال، در آخرین دورة برگزاری این جشن، دو فیلم خنثیکنندة بمب و آواتار بهترتیب با شش و سه جایزه، بیشترین سهم را در میان برندگان داشتند که اولی، دربارة سربازان امریکایی جنگ عراق است و دومی هم فیلمی قهرمانپرور هالیوودی! البته در گذشته هم فیلمهایی مانند نجات سرباز رایان و فهرست شیندلر استیون اسپیلبرگ، جنگ ستارگان جورج لوکاس، پیانیست رومن پولانسکی و... که در راستای سیاستهای غرب وصهیونیسم بودند، مورد توجه آکادمی قرار گرفتند که در بعضی مواقع، این توجه بیش از شایستگی فیلم بوده است. البته، سیاسیبودن جایزة اسکار اگر صحت هم داشته باشد، چیز عجیبی نیست و نباید انتظار داشت غرب از تریبون تبلیغاتی پرمخاطب اسکار، با اینهمه خرج، بدون استفاده بگذرد.
درمجموع، میتوان اینگونه گفت که اسکار بیش از آنکه هنر سینما را مدنظر داشته باشد، بهدنبال اهداف تبلیغاتی خود و شناساندن هالیوود بهعنوان سینمای برتر است؛ هدفی که تاکنون در رسیدن به آن بسیار موفق بوده است.
جشنوارة كن
تاریخچه: فستیوال بینالمللی فیلم کن مهمترین رویداد سینمایی و شاید مهمترین رویداد هنری جهان است که در سپتامبر هر سال در شهر کن، واقع در جنوب فرانسه، و در سواحل مدیترانه برگزار میشود. اولین دورة این جشنواره، اول سپتامبر1939 در اعتراض به جشنوارة ونیز برگزار شد. ونیز فیلمی جنگطلبانه را بهعنوان فیلم برگزیده، انتخاب کرده بود؛ اما پس از این دوره جشنواره بهعلت آغاز جنگ دوم جهانی بهمدت هفت سال تعطیل شد تا اینکه بار دیگر در 20سپتامبر1946 رسماً فعالیت خود را آغاز کرد که تا امروز ادامه دارد. البته این نکته قابل توجه است که جشنوارة کن با حمایت رسمی ارتش فرانسه برگزار میشود.
داوريها و جوايز: جایزة اصلی جشنوارة کن، نخل طلاست و جشنواره در هفت بخش، مسابقه، خارج از مسابقه، فیلم کوتاه، نوعی نگاه، هفتة منتقدان، دوهفتة کارگردانان و بازار فیلم برگزار میشود. تا سال1972، فیلمها را نمایندگان جشنوارهها در کشورهای مختلف انتخاب میکردند؛ اما از این سال بهبعد، فیلمها را هیئت داوران جشنواره گزینش میکردند که هرساله، سرپرستی آن برعهدة یکی از سینماگران مشهور دنیا بوده است و در آخرین دوره، تیم برتون این مسئولیت را برعهده داشت. همچنین بخشی بهنام بنیاد سینما در جشنوارة کن وجود دارد که به فیلمهای دانشجویان اختصاص دارد و از سال1983 به جشنواره اضافه شده است. ریاست افتخاری این بخش بهعهدة عباس کیارستمی و مارتین اسکورسیزی است. از سال2005، بخش دیگری با عنوان تمام سینماهای دنیا، در کن ایجاد شده که مخصوص سینمای کشورهایی است که تولیداتشان کمتر امکان عرضه دارند. بیشترین سهم را در جایزة نخل طلای بهترین فیلم، تولیدات سینمای امریکا با 18بار دارد و پس از آن، فیلمهای ایتالیایی، فرانسوی و انگلیسی بهترتیب 12، 11 و 10بار این جایزه را به خانه بردهاند. عباس کیارستمی از ایران سهبار نامزد دریافت این جایزه شده و یکبار هم برای فیلم طعم گیلاس برندة نخل طلای کن1997 شده است. نکتة جالب این است که معمولاً، فیلمهایی که در کن برگزیده میشوند، در اسکار به موفقیت چشمگیری دست پیدا نمیکنند و بالعکس.
کن؛ نماد هنر سینما: بدون شک، جشنوارة کن بزرگترین گردهمایی اهالی سینمای دنیاست. شرکت در این جشنواره، فقط برای دستاندرکاران سینما، آنهم با کارت دعوت ویژه امکانپذیر است. بااینحال، هرساله، شهر هفتاد هزار نفری کن میزبان پنجاه هزار مهمان است. بودجة این فستیوال بزرگ حدود 20میلیون یورو است و در هردوره، بیش از 2000فیلم از 100کشور بازبینی و بررسی میشود. جایزة کن از لحاظ ارزش هنری، بهعلت اهمیتدادن به آثار تمامی کشورهای دنیا و همچنین داوریهای یکدستتر، در مقایسه با سایر جشنها و جشنوارههای سینمایی، معتبرتر است و منتقدان برای فیلمهایی که در این جشنواره برگزیده میشود، ارزش بیشتری قائل هستند. با توجه به اوضاع اجتماعی فرانسه، جشنوارة کن همواره محلی برای اعتراضات سیاسی است که همین قضیه، سال گذشته حساسیتهایی را پیرامون وقایع رخداده در ایران ایجاد کرد و درگیریهایی لفظی میان مسئولان سینمایی کشور ما و برگزارکنندگان جشنواره ایجاد کرد.
جشنوارة ونيز
تاریخچه: این جشنواره که قدیمیترین فستیوال سینمایی دنیا محسوب میشود، از سال1932 فعالیت خود را آغاز کرده و بهجز زمان جنگ جهانی دوم، مداوم تا به امروز ادامه یافته است. جشنوارة ونیز در دورهای، جذابیت بینالمللی خود را از دست داد؛ ولی کارلو لیزانی، رئیس جشنواره در بین سالهای1979 تا 1982، با ایجاد بخشهای جدیدی مثل مرور آثار، فیلمهای بازسازیشده و فیلمهای تجربی، اعتبار را به جشنواره بازگرداند و حتی این فعالیتها به الگویی برای دیگر جشنوارهها تبدیل شد.
داوريها و جوايز: جایزة اصلی این جشنواره «شیر طلایی» است که به بهترین فیلم اهدا میشود؛ اما در بعضی از دورهها هیچ فیلمی شایستة این جایزه شناخته نشده است. فیلمهای سینمای ایتالیا و فرانسه بیشترین سهم را در کسب شیر طلایی جشنوارة ونیز داشتهاند. جایزة شیر نقرهای نیز به فیلم دوم برگزیده یا یک فیلم کوتاه برگزیده تعلق میگیرد. «جام روباه» نام جایزة دیگر این جشنواره است که به بهترین بازیگر مرد و زن اعطا میشود. به بهترین فیلم غیر جریان اصلی نیز جایزهای با عنوان «سن مارکو» داده میشود و همچنین این جشنواره به سینماگرانی که فعالیتهای انساندوستانه انجام میدهند، جایزة انسانیت اعطا میکند. تنها ایرانیای که موفق شده است شیر طلایی جشنوارة ونیز را کسب کند، جعفر پناهی بوده است که در سال2000 به آن دست پیدا کرده است. البته در شصتوپنجمین دورة این مراسم نیز از عباس کیارستمی تقدیر و جایزة افتخار برای فیلمسازی به وی اعطا شد.
ونیز؛ مبلّغ همجنسگرایی: از دورة شصتوچهارم این جشنواره، جایزهای عجیب به جشنوارة ونیز اضافه شده است؛ جایزهای که به بهترین فیلم بلند سینمایی دربارة همجنسبازی تعلق میگیرد. درمجموع، جشنوارة ونیز پس از کن، معتبرترین جشنوارة سینمایی جهان است.
جشنوارة برلين
تاریخچه: این جشنواره که در کنار جشنوارههای کن و ونیز از رویدادهای مهم سینمایی جهان است، از سال1953 شروع به کار کرده و در فوریة هرسال، در پایتخت آلمان، برگزار میشود.
داوريها و جوايز: دو جایزة اصلی این جشنواره «خرس طلایی» و «خرس نقرهای» است و موفقترین حضور ایرانیها در جشنوارههای خارجی، در جشنوارة برلین بوده است. تاکنون از ایران، فیلمهای باغ سنگی پرویز کیمیاوی در 1974، طبیعت بیجان سهراب شهید ثالث در 1976، آفساید جعفر پناهی در 2006 و دربارة الی اصغر فرهادی در 2009، موفق شدند خرس نقرهای بهترین کارگردانی را کسب کنند و همچنین رضا ناجی برای بازی در فیلم آواز گنجشکها در 2008، برندة خرس نقرهای بهترین بازیگر نقش اول مرد شده است. امسال هم جدایی نادر از سیمین بهکارگردانی اصغر فرهادی به بخش اصلی این جشنواره راه یافته است و به نشان خرس طلایی دست یافت.
دیگر جشنوارهها
جایزة گلدنکلوب
این جایزه را از سال1944 تاکنون، هرساله اتحادیة مطبوعات خارجی هالیوود به بهترین محصولات سینمایی و تلویزیونی اهدا میکند و سال گذشته شصتوهفتمین دورة آن برگزار شد.
جشنوارة لوکارنو
این جشنواره پس از جشنوارههای کن، ونیز و برلین، چهارمین جشنوارة سینمایی معتبر اروپاست و هرساله در سوئیس برگزار میشود. نمایش فیلمها در محوطة باز و روی پردههای نمایش بزرگ، ویژگی خاص این جشنواره است؛ بهطوریکه گاهی بیش از پنج هزار نفر به تماشای فیلمی مینشینند. جایزة اصلی این جشنواره «یوزپلنگ طلایی» نام دارد که به بهترین فیلم در بخش بینالملل اهدا میشود.
جایزة گویا
از سال1987، در ماه ژانویه، در اسپانیا برگزار میشود و به اسکار اروپایی مشهور است و اعتبار جوایز آن در حد و اندازههای جوایز جشنوارههای کن و ونیز است.
جشنوارة آسیاپاسیفیک
این جشنواره که از سال1952 شروع به کار کرده است، به سینمای کشورهای آسیایی میپردازد. این جشنواره پس از اسکار، پربینندهترین مراسم سینمایی جهان است و هرساله، در یکی از کشورهای عضو «فدراسیون بینالمللی اتحادیة تهیهکنندگان فیلم» برگزار میشود. چهلوهشتمین دورة این جشنواره در سال2003 در ایران برگزار شد.
جشنوارة قاهره
اولین دورة آن در سال1985 در قاهره، پایتخت مصر، برگزار شد و بزرگترین جشنوارة فیلم قارة آفریقا و کشورهای عربی محسوب میشود. جایزة اصلی این جشنواره که هرساله به بهترین فیلم اهدا میشود، «هرم طلایی» نام دارد.
بهجز جشنها و جشنوارههایی که در اینجا به آنها اشاره کردیم، جشنوارههای بزرگ دیگری در سراسر دنیا وجود دارد که در این مقاله فرصت اشاره به آنها نیست. پس از نگاهی به جوایز مهم سینمایی دنیا، حال جشنوارة فیلم فجر را بررسی میکنیم.
جشنوارةبين المللي فيلم فجر
هنوز جشنوارة فیلم فجر شروع نشده و فیلمها دیده نشدهاند؛ اما بسیاری معتقدند که جشنوارة امسال درمقایسه با چند سال گذشته، بهتر و جذابتر است. جشنوارهای که امسال بیستونهمین دورة خود را پشت سر خواهد گذاشت، از سال1361 فعالیت خود را آغاز کرده که البته پیشوند بینالمللی از سال 1374 به آن اضافه شده است.
جشنوارة فجر که در طول بیستوهشت سال برگزاری آن، فراز و نشیبهای فراوانی را سپری کرده است. چندسالی هست که آن شور و حال سابق را ندارد و در دورههای اخیر، از صفهای طولانی برای دیدن فیلمها خبری نیست و حتی بعضی اوقات، فیلمها در سالنهای نیمهپر به نمایش درمیآید! البته امسال تا حدودی فرق میکند و جشنوارة امسال با حضور بسیاری از کارگردانان نامی قدیمی و جدید روزهای گرمی را نوید میدهد که سینمای ساکن و نیمهجان ایران بهشدت به آن نیازمند است.
شاید بزرگترین ایرادی که به جشنوارة فجر وارد است، تعدد بخشهای آن باشد. هرساله آثار در بخشهای سینمای ایران، سینمای بینالملل، سینمای آسیا، سینمای معناگرا، فیلمهای اول و دوم، سینمای مستند و فیلم کوتاه داوری میشدند که امسال، با حذف بخشهای سینمای مستند و فیلم کوتاه، جشنواره در پنج بخش برگزار میشود. این تعدد مسابقهها و جوایز مطمئناً موجب پایینآمدن شأن جایزهها میشود. همچنین همیشه مهمترین بخش جشنواره که با استقبال بسیاری روبهرو میشد، بخش مسابقة سینمای ایران است و بقیة بخشها در حاشیه قرار دارند و بدون اینکه درست دیده شوند، موجب تورم بیهودة جشنواره میشوند. امسال حذف دو بخش مستند و فیلم کوتاه کمی اوضاع را بهتر کرده است، ولی باید در جشنوارههای مجزا به این دو بخش پرداخت تا آنها هم متضرر نشوند. امسال بخش جدیدی با عنوان «نوعی نگاه» به جشنواره اضافه شده است که به کثرت بخشها میافزاید.
از دیگر ایرادات عمدة جشنوارة فجر، نبود خط فکری کلی در اهدای جوایز است. متأسفانه، کلیت سینمای ایران، جدای از جشنوارة فجر و بقیة جشنوارهها، سیر جهتداری را دنبال نمیکند و همین امر بهوضوح در داوریها و آثار برگزیدة جشنوارة فجر مشهود است. اگر همواره اسکار در طول برگزاری، به فیلمهایی را که با سیاستهای سلطهجویانه و قهرمانگرایانة امریکایی همراه بوده، بیشتر توجه کرده، در جشنوارة فجر داوریها کاملاً سلیقهای بوده و سیاستها در هر دوره با دورة قبل در تناقض است و در بسیاری از مواقع، آثار برگزیده، آثار موردپسند مسئولان فرهنگی آن زمان کشور بوده است. در یکسال، به نام پدر که فیلمی ضدجنگ است، بیشترین جایزه را کسب میکند و سال دیگر، به رنگ ارغوان که در دورة مسئولان گذشته توقیف شده بود، بهترین فیلم میشود. درحالیکه این دو فیلم در مقایسه با دیگر آثار همان فیلمسازان و آثار دیگری در همان دوره از جشنواره، بهمراتب ضعیفترند. اینگونه داوریهای سلیقهای در جشنوارة فجر کم نیست و بههمیندلیل است که هرسال اعتراضات زیادی به نحوة اعطای جوایز مطرح میشود که البته، در بعضی از موارد نیز این اعتراضات نابجاست. همین
ا این رفتار سلیقهای را در بدنة سینما و در اکران فیلمها نیز مشاهده میکنیم. شاید در زمانی که فارابی، بهعنوان اتاق فکر سینمای ایران و برگزارکنندة جشنواره، به محلی برای اجارة لوازم فیلمسازی تبدیل شده است و کمدیهای مبتذل، پرفروشترین فیلمهای سال سینما میشوند، نباید انتظار بیشتری هم از جشنوارة فجر داشت. بههرصورت، باید پذیرفت که اینگونه برگزاری جشنواره تأثیر آنچنانی بر پیشرفت سینمای ما نخواهد داشت و تا زمانی که ما نتوانیم خط فکری مشخصی را برای سینما تعریف کنیم، وضع جشنوارههای ما بههمینصورت باقی خواهد ماند.جشنوارهکشورنوع جایزهسال شروعاسکارآمریکاتندیس کوچک جایزة آکادمی برای شایستگی1327کنفرانسهنخل طلایی1339ونیزایتالیاشیر طلایی1332برلینآلمانخرس طلایی1353لوکارتوسوئیسیوزپلنگ طلایی1946گویا اسپانیا1987
| منتشر شده در ماهنامه سینما رسانه | شماره 432 | بهمن ماه 1389 |
بهمناسبت آغاز جشنواره فجر
هرساله، با نزدیکشدن بهمنماه، تب سینمایی در کشور بالا میرود و اهالی و دوستداران سینما برای دیدن جدیدترین آثار فیلمسازان و بازیگران محبوب خود روی پردة سینما لحظهشماری میکنند. چندسالی است که جشنوارة فیلم فجر رونق سابق را ندارد و صفهای طولانی برای دیدن فیلمها کمتر دیده میشود، اما با وجود این، هنوز هم این جشنواره مهمترین جشنوارة سینمایی کشور محسوب میشود و نتایج آن در فروش فیلمها و همچنین پیشرفت سینمای کشور تأثیرگذار است. میتوان گفت که نتایج این جشنواره تا حد فراوانی سیر و جهتگیری سینما را برای سال پیشِ رو تعیین میکند. اما سؤالی که همیشه مطرح بوده، این است که آیا صرفاً هدف از برگزاری جشنواره، اکران محدود تعدادی فیلم و جایزهدادن به افراد برگزیده است یا اینکه برگزارکنندگان جشنها و جشنوارههای سینمایی در سرتاسر دنیا اهداف دیگری را هم از اینگونه مراسمها دنبال میکنند. همچنین، در ایران تا چه حد در دستیابی به این اهداف موفق بودهایم؟ در این نوشتار سعی شده است تا با نگاهی اجمالی به مهمترین جشنها و جشنوارههایی که هرساله در دنیا برگزار میشوند، به میزان تأثیرگذاری و اهداف این جشنوارهها و مقایسة آنها با جشنوارة فجر پرداخته شود و همچنین این نکته ملاحظه شود که این جشنواره طی بیستوهشت دورة برگزاری، چقدر به بهبود وضع سینمای ایران کمک کرده است.
اسكار؛پرهياهوترين گردهمايي سينما
تاريخچه: مطمئناً جشن آکادمی اسکار پرسروصداترین و پرخرجترین مراسم سینمایی است که هرساله در دنیا برگزار میشود. آکادمی اسکار در سال1927 پایهگذاری شد و اولین دورة این جشن در سال1929 در هتل روزولت هالیوود برگزار شد. از آن به بعد، این مراسم بهطور منظم، هر سال در ماه مارس، اواخر اسفند، با حضور حدود ۲۷۰تماشاگر برگزار میشود و ازاینجهت نیز قدیمیترین جایزة سینمایی محسوب میشود. همچنین، مراسم اسکار لقب پربینندهترین برنامة سینمایی را به خود اختصاص داده است و هرساله، حدود یکمیلیارد نفر این مراسم را زنده یا ضبطشده تماشا میکنند. نام رسمی جایزة اسکار «تندیس کوچک جایزة آکادمی برای شایستگی» است و این مراسم را «آکادمی علوم و هنرهای تصاویر متحرک» برگزار میکند. تندیس معروف اسکار، مجسمهای طلاییرنگ از جنس بریتانیوم و برنز است که نماد شوالیهای است که در دست، شمشیری از مبارزان جنگهای صلیبی دارد. نکتة جالب توجه دربارة اسکار این است که فستیوالی سینمایی نیست؛ بلکه صرفاً جشنی سینمایی است که در آن فیلمهایی که سال قبل از مراسم، اکران شدهاند، در معرض داوری قرار میگیرند.
داوريها و جوايز: آثار هرساله در بخشهای مختلف فیلم بلند و همچنین بهترین فیلم کوتاه، انیمیشن و مستند داوری میشوند. ضمن اینکه در هر دوره، جایزهای به فیلمهای غیرانگلیسیزبان تعلق میگیرد. یکی از جذابیتهای اسکار برای سینماگران این است که جایزهها را همتای آنان به آنها اعطا میکند. داوریهای اسکار به این صورت است که اعضای گروههای مختلف، افراد حوزة خود را نامزد میکنند؛ برای مثال، بازیها را اعضای بازیگر و کارگردانیها را کارگردانان بررسی میکنند. همچنین رأیگیریها کاملاً محرمانه برگزار میشود؛ بهطوریکه تا اعلام نتایج، کسی از نام برندگان آگاه نیست و نام اعضای هیئت داوران نیز هیچگاه بهصورت عمومی آشکار نمیشود. در اینخصوص، فیلمهای بنهور، تایتانیک و ارباب حلقهها (بازگشت پادشاه) با یازده جایزه، رکورددار بیشترین اسکار در یکدوره هستند. از ایران، تنها یکبار، فیلم بچههای آسمان ساختة مجید مجیدی موفق شد کاندیدای دریافت بهترین فیلم غیرانگلیسیزبان شود و فیلم سینمایی دایی نادر از سیمین نیز در سال گذشته توانست اسکار بهترین فیلم غیر انگلیسی را دریافت کند.
اثرگذاري: بهعلت تبلیغات وسیع و گستردهای که همیشه برای اسکار وجود داشته است، این جایزه تأثیر بسزایی بر فروش و اعتبار فیلمها و همچنین دستمزد برندگان جوایز دارد. همین امر باعث شده که شائبة داوریهای جهتدار اعضای هیئت داوران همیشه وجود داشته باشد که البته همواره تکذیب شده است.
جنبة هنري: شاید مهمترین ضعف اسکار از لحاظ هنری این باشد که برگزارکنندگان اهمیت بیشتری برای فیلمهای انگلیسیزبان قائل هستند و به بقیة فیلمها فقط یک جایزه میدهند. این کمتوجهی به سینمای کشورهای دیگر، باعث شده است که از منظر هنر سینما، سطح این جایزه، در مقایسه با جشنوارههای اروپایی، پایینتر باشد و منتقدان سینمایی نیز ارزش کمتری برای آن قائل شوند.
اسكار و سياست: مراسم اسکار را سازمان امنیت داخلی امریکا رویداد ویژة امنیت ملی محسوب میکند و همین بیانگر اهمیت سیاسی اسکار است. ازاینگذشته، همواره، در تاریخ برگزاری این مراسم، دربارة سیاسیبودن بعضی از جایزههای اعطایی شبهاتی بوده است. موافقان این نظر معتقدند که همیشه فیلمی که بهطورمستقیم در راستای اهداف سلطهجویانه و قهرمانگرایانة امریکایی ساخته شده است، در میان نامزدهای نهایی قرار دارد؛ برای مثال، در آخرین دورة برگزاری این جشن، دو فیلم خنثیکنندة بمب و آواتار بهترتیب با شش و سه جایزه، بیشترین سهم را در میان برندگان داشتند که اولی، دربارة سربازان امریکایی جنگ عراق است و دومی هم فیلمی قهرمانپرور هالیوودی! البته در گذشته هم فیلمهایی مانند نجات سرباز رایان و فهرست شیندلر استیون اسپیلبرگ، جنگ ستارگان جورج لوکاس، پیانیست رومن پولانسکی و... که در راستای سیاستهای غرب وصهیونیسم بودند، مورد توجه آکادمی قرار گرفتند که در بعضی مواقع، این توجه بیش از شایستگی فیلم بوده است. البته، سیاسیبودن جایزة اسکار اگر صحت هم داشته باشد، چیز عجیبی نیست و نباید انتظار داشت غرب از تریبون تبلیغاتی پرمخاطب اسکار، با اینهمه خرج، بدون استفاده بگذرد.
درمجموع، میتوان اینگونه گفت که اسکار بیش از آنکه هنر سینما را مدنظر داشته باشد، بهدنبال اهداف تبلیغاتی خود و شناساندن هالیوود بهعنوان سینمای برتر است؛ هدفی که تاکنون در رسیدن به آن بسیار موفق بوده است.
جشنوارة كن
تاریخچه: فستیوال بینالمللی فیلم کن مهمترین رویداد سینمایی و شاید مهمترین رویداد هنری جهان است که در سپتامبر هر سال در شهر کن، واقع در جنوب فرانسه، و در سواحل مدیترانه برگزار میشود. اولین دورة این جشنواره، اول سپتامبر1939 در اعتراض به جشنوارة ونیز برگزار شد. ونیز فیلمی جنگطلبانه را بهعنوان فیلم برگزیده، انتخاب کرده بود؛ اما پس از این دوره جشنواره بهعلت آغاز جنگ دوم جهانی بهمدت هفت سال تعطیل شد تا اینکه بار دیگر در 20سپتامبر1946 رسماً فعالیت خود را آغاز کرد که تا امروز ادامه دارد. البته این نکته قابل توجه است که جشنوارة کن با حمایت رسمی ارتش فرانسه برگزار میشود.
داوريها و جوايز: جایزة اصلی جشنوارة کن، نخل طلاست و جشنواره در هفت بخش، مسابقه، خارج از مسابقه، فیلم کوتاه، نوعی نگاه، هفتة منتقدان، دوهفتة کارگردانان و بازار فیلم برگزار میشود. تا سال1972، فیلمها را نمایندگان جشنوارهها در کشورهای مختلف انتخاب میکردند؛ اما از این سال بهبعد، فیلمها را هیئت داوران جشنواره گزینش میکردند که هرساله، سرپرستی آن برعهدة یکی از سینماگران مشهور دنیا بوده است و در آخرین دوره، تیم برتون این مسئولیت را برعهده داشت. همچنین بخشی بهنام بنیاد سینما در جشنوارة کن وجود دارد که به فیلمهای دانشجویان اختصاص دارد و از سال1983 به جشنواره اضافه شده است. ریاست افتخاری این بخش بهعهدة عباس کیارستمی و مارتین اسکورسیزی است. از سال2005، بخش دیگری با عنوان تمام سینماهای دنیا، در کن ایجاد شده که مخصوص سینمای کشورهایی است که تولیداتشان کمتر امکان عرضه دارند. بیشترین سهم را در جایزة نخل طلای بهترین فیلم، تولیدات سینمای امریکا با 18بار دارد و پس از آن، فیلمهای ایتالیایی، فرانسوی و انگلیسی بهترتیب 12، 11 و 10بار این جایزه را به خانه بردهاند. عباس کیارستمی از ایران سهبار نامزد دریافت این جایزه شده و یکبار هم برای فیلم طعم گیلاس برندة نخل طلای کن1997 شده است. نکتة جالب این است که معمولاً، فیلمهایی که در کن برگزیده میشوند، در اسکار به موفقیت چشمگیری دست پیدا نمیکنند و بالعکس.
کن؛ نماد هنر سینما: بدون شک، جشنوارة کن بزرگترین گردهمایی اهالی سینمای دنیاست. شرکت در این جشنواره، فقط برای دستاندرکاران سینما، آنهم با کارت دعوت ویژه امکانپذیر است. بااینحال، هرساله، شهر هفتاد هزار نفری کن میزبان پنجاه هزار مهمان است. بودجة این فستیوال بزرگ حدود 20میلیون یورو است و در هردوره، بیش از 2000فیلم از 100کشور بازبینی و بررسی میشود. جایزة کن از لحاظ ارزش هنری، بهعلت اهمیتدادن به آثار تمامی کشورهای دنیا و همچنین داوریهای یکدستتر، در مقایسه با سایر جشنها و جشنوارههای سینمایی، معتبرتر است و منتقدان برای فیلمهایی که در این جشنواره برگزیده میشود، ارزش بیشتری قائل هستند. با توجه به اوضاع اجتماعی فرانسه، جشنوارة کن همواره محلی برای اعتراضات سیاسی است که همین قضیه، سال گذشته حساسیتهایی را پیرامون وقایع رخداده در ایران ایجاد کرد و درگیریهایی لفظی میان مسئولان سینمایی کشور ما و برگزارکنندگان جشنواره ایجاد کرد.
جشنوارة ونيز
تاریخچه: این جشنواره که قدیمیترین فستیوال سینمایی دنیا محسوب میشود، از سال1932 فعالیت خود را آغاز کرده و بهجز زمان جنگ جهانی دوم، مداوم تا به امروز ادامه یافته است. جشنوارة ونیز در دورهای، جذابیت بینالمللی خود را از دست داد؛ ولی کارلو لیزانی، رئیس جشنواره در بین سالهای1979 تا 1982، با ایجاد بخشهای جدیدی مثل مرور آثار، فیلمهای بازسازیشده و فیلمهای تجربی، اعتبار را به جشنواره بازگرداند و حتی این فعالیتها به الگویی برای دیگر جشنوارهها تبدیل شد.
داوريها و جوايز: جایزة اصلی این جشنواره «شیر طلایی» است که به بهترین فیلم اهدا میشود؛ اما در بعضی از دورهها هیچ فیلمی شایستة این جایزه شناخته نشده است. فیلمهای سینمای ایتالیا و فرانسه بیشترین سهم را در کسب شیر طلایی جشنوارة ونیز داشتهاند. جایزة شیر نقرهای نیز به فیلم دوم برگزیده یا یک فیلم کوتاه برگزیده تعلق میگیرد. «جام روباه» نام جایزة دیگر این جشنواره است که به بهترین بازیگر مرد و زن اعطا میشود. به بهترین فیلم غیر جریان اصلی نیز جایزهای با عنوان «سن مارکو» داده میشود و همچنین این جشنواره به سینماگرانی که فعالیتهای انساندوستانه انجام میدهند، جایزة انسانیت اعطا میکند. تنها ایرانیای که موفق شده است شیر طلایی جشنوارة ونیز را کسب کند، جعفر پناهی بوده است که در سال2000 به آن دست پیدا کرده است. البته در شصتوپنجمین دورة این مراسم نیز از عباس کیارستمی تقدیر و جایزة افتخار برای فیلمسازی به وی اعطا شد.
ونیز؛ مبلّغ همجنسگرایی: از دورة شصتوچهارم این جشنواره، جایزهای عجیب به جشنوارة ونیز اضافه شده است؛ جایزهای که به بهترین فیلم بلند سینمایی دربارة همجنسبازی تعلق میگیرد. درمجموع، جشنوارة ونیز پس از کن، معتبرترین جشنوارة سینمایی جهان است.
جشنوارة برلين
تاریخچه: این جشنواره که در کنار جشنوارههای کن و ونیز از رویدادهای مهم سینمایی جهان است، از سال1953 شروع به کار کرده و در فوریة هرسال، در پایتخت آلمان، برگزار میشود.
داوريها و جوايز: دو جایزة اصلی این جشنواره «خرس طلایی» و «خرس نقرهای» است و موفقترین حضور ایرانیها در جشنوارههای خارجی، در جشنوارة برلین بوده است. تاکنون از ایران، فیلمهای باغ سنگی پرویز کیمیاوی در 1974، طبیعت بیجان سهراب شهید ثالث در 1976، آفساید جعفر پناهی در 2006 و دربارة الی اصغر فرهادی در 2009، موفق شدند خرس نقرهای بهترین کارگردانی را کسب کنند و همچنین رضا ناجی برای بازی در فیلم آواز گنجشکها در 2008، برندة خرس نقرهای بهترین بازیگر نقش اول مرد شده است. امسال هم جدایی نادر از سیمین بهکارگردانی اصغر فرهادی به بخش اصلی این جشنواره راه یافته است و به نشان خرس طلایی دست یافت.
دیگر جشنوارهها
جایزة گلدنکلوب
این جایزه را از سال1944 تاکنون، هرساله اتحادیة مطبوعات خارجی هالیوود به بهترین محصولات سینمایی و تلویزیونی اهدا میکند و سال گذشته شصتوهفتمین دورة آن برگزار شد.
جشنوارة لوکارنو
این جشنواره پس از جشنوارههای کن، ونیز و برلین، چهارمین جشنوارة سینمایی معتبر اروپاست و هرساله در سوئیس برگزار میشود. نمایش فیلمها در محوطة باز و روی پردههای نمایش بزرگ، ویژگی خاص این جشنواره است؛ بهطوریکه گاهی بیش از پنج هزار نفر به تماشای فیلمی مینشینند. جایزة اصلی این جشنواره «یوزپلنگ طلایی» نام دارد که به بهترین فیلم در بخش بینالملل اهدا میشود.
جایزة گویا
از سال1987، در ماه ژانویه، در اسپانیا برگزار میشود و به اسکار اروپایی مشهور است و اعتبار جوایز آن در حد و اندازههای جوایز جشنوارههای کن و ونیز است.
جشنوارة آسیاپاسیفیک
این جشنواره که از سال1952 شروع به کار کرده است، به سینمای کشورهای آسیایی میپردازد. این جشنواره پس از اسکار، پربینندهترین مراسم سینمایی جهان است و هرساله، در یکی از کشورهای عضو «فدراسیون بینالمللی اتحادیة تهیهکنندگان فیلم» برگزار میشود. چهلوهشتمین دورة این جشنواره در سال2003 در ایران برگزار شد.
جشنوارة قاهره
اولین دورة آن در سال1985 در قاهره، پایتخت مصر، برگزار شد و بزرگترین جشنوارة فیلم قارة آفریقا و کشورهای عربی محسوب میشود. جایزة اصلی این جشنواره که هرساله به بهترین فیلم اهدا میشود، «هرم طلایی» نام دارد.
بهجز جشنها و جشنوارههایی که در اینجا به آنها اشاره کردیم، جشنوارههای بزرگ دیگری در سراسر دنیا وجود دارد که در این مقاله فرصت اشاره به آنها نیست. پس از نگاهی به جوایز مهم سینمایی دنیا، حال جشنوارة فیلم فجر را بررسی میکنیم.
جشنوارةبين المللي فيلم فجر
هنوز جشنوارة فیلم فجر شروع نشده و فیلمها دیده نشدهاند؛ اما بسیاری معتقدند که جشنوارة امسال درمقایسه با چند سال گذشته، بهتر و جذابتر است. جشنوارهای که امسال بیستونهمین دورة خود را پشت سر خواهد گذاشت، از سال1361 فعالیت خود را آغاز کرده که البته پیشوند بینالمللی از سال 1374 به آن اضافه شده است.
جشنوارة فجر که در طول بیستوهشت سال برگزاری آن، فراز و نشیبهای فراوانی را سپری کرده است. چندسالی هست که آن شور و حال سابق را ندارد و در دورههای اخیر، از صفهای طولانی برای دیدن فیلمها خبری نیست و حتی بعضی اوقات، فیلمها در سالنهای نیمهپر به نمایش درمیآید! البته امسال تا حدودی فرق میکند و جشنوارة امسال با حضور بسیاری از کارگردانان نامی قدیمی و جدید روزهای گرمی را نوید میدهد که سینمای ساکن و نیمهجان ایران بهشدت به آن نیازمند است.
شاید بزرگترین ایرادی که به جشنوارة فجر وارد است، تعدد بخشهای آن باشد. هرساله آثار در بخشهای سینمای ایران، سینمای بینالملل، سینمای آسیا، سینمای معناگرا، فیلمهای اول و دوم، سینمای مستند و فیلم کوتاه داوری میشدند که امسال، با حذف بخشهای سینمای مستند و فیلم کوتاه، جشنواره در پنج بخش برگزار میشود. این تعدد مسابقهها و جوایز مطمئناً موجب پایینآمدن شأن جایزهها میشود. همچنین همیشه مهمترین بخش جشنواره که با استقبال بسیاری روبهرو میشد، بخش مسابقة سینمای ایران است و بقیة بخشها در حاشیه قرار دارند و بدون اینکه درست دیده شوند، موجب تورم بیهودة جشنواره میشوند. امسال حذف دو بخش مستند و فیلم کوتاه کمی اوضاع را بهتر کرده است، ولی باید در جشنوارههای مجزا به این دو بخش پرداخت تا آنها هم متضرر نشوند. امسال بخش جدیدی با عنوان «نوعی نگاه» به جشنواره اضافه شده است که به کثرت بخشها میافزاید.
از دیگر ایرادات عمدة جشنوارة فجر، نبود خط فکری کلی در اهدای جوایز است. متأسفانه، کلیت سینمای ایران، جدای از جشنوارة فجر و بقیة جشنوارهها، سیر جهتداری را دنبال نمیکند و همین امر بهوضوح در داوریها و آثار برگزیدة جشنوارة فجر مشهود است. اگر همواره اسکار در طول برگزاری، به فیلمهایی را که با سیاستهای سلطهجویانه و قهرمانگرایانة امریکایی همراه بوده، بیشتر توجه کرده، در جشنوارة فجر داوریها کاملاً سلیقهای بوده و سیاستها در هر دوره با دورة قبل در تناقض است و در بسیاری از مواقع، آثار برگزیده، آثار موردپسند مسئولان فرهنگی آن زمان کشور بوده است. در یکسال، به نام پدر که فیلمی ضدجنگ است، بیشترین جایزه را کسب میکند و سال دیگر، به رنگ ارغوان که در دورة مسئولان گذشته توقیف شده بود، بهترین فیلم میشود. درحالیکه این دو فیلم در مقایسه با دیگر آثار همان فیلمسازان و آثار دیگری در همان دوره از جشنواره، بهمراتب ضعیفترند. اینگونه داوریهای سلیقهای در جشنوارة فجر کم نیست و بههمیندلیل است که هرسال اعتراضات زیادی به نحوة اعطای جوایز مطرح میشود که البته، در بعضی از موارد نیز این اعتراضات نابجاست. همین
ا این رفتار سلیقهای را در بدنة سینما و در اکران فیلمها نیز مشاهده میکنیم. شاید در زمانی که فارابی، بهعنوان اتاق فکر سینمای ایران و برگزارکنندة جشنواره، به محلی برای اجارة لوازم فیلمسازی تبدیل شده است و کمدیهای مبتذل، پرفروشترین فیلمهای سال سینما میشوند، نباید انتظار بیشتری هم از جشنوارة فجر داشت. بههرصورت، باید پذیرفت که اینگونه برگزاری جشنواره تأثیر آنچنانی بر پیشرفت سینمای ما نخواهد داشت و تا زمانی که ما نتوانیم خط فکری مشخصی را برای سینما تعریف کنیم، وضع جشنوارههای ما بههمینصورت باقی خواهد ماند.جشنوارهکشورنوع جایزهسال شروعاسکارآمریکاتندیس کوچک جایزة آکادمی برای شایستگی1327کنفرانسهنخل طلایی1339ونیزایتالیاشیر طلایی1332برلینآلمانخرس طلایی1353لوکارتوسوئیسیوزپلنگ طلایی1946گویا اسپانیا1987
| منتشر شده در ماهنامه سینما رسانه | شماره 432 | بهمن ماه 1389 |
+ نوشته شده در یکشنبه پانزدهم دی ۱۳۹۲ ساعت 6:3 توسط میبدی
|
دغدغه فرهنگی داشته وامید است شاید گامی هر چند کوچک برای تعالی خود و جامعه ام بردارم شاید این وبلاگ چاهی باشد برای بیان آنچه می توان از سینه بر سطر قلم بسدایم.